برداشت غیر قانونی خاک، زخمی خاموش بر تن زمین

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، برداشت و خروج غیر قانونی خاک، یکی از نادیده‌گرفته‌شده‌ترین تهدید‌های زیست‌محیطی امروز ایران است، پدیده‌ای خاموش که بدون جلب توجه افکار عمومی، بنیان‌های محیط زیست، کشاورزی و امنیت غذایی کشور را به‌تدریج تضعیف می‌کند.

خاک، برخلاف بسیاری از منابع طبیعی، در مقیاس زمانی انسانی قابل جایگزینی نیست و هر میزان خروج یا تخریب آن، به معنای از دست رفتن بخشی از توان زیستی سرزمین است.

در سال‌های اخیر، گزارش‌های غیررسمی از برداشت و خروج غیرقانونی خاک، به‌ویژه از مناطق حاصلخیز و زیست‌بوم‌های حساس، زنگ خطر جدی برای آینده محیط زیست کشور را به صدا درآورده است. این پدیده، اگرچه کمتر از بحران‌هایی مانند کم‌آبی یا آلودگی هوا مورد توجه قرار گرفته، اما آثار آن عمیق‌تر و ماندگارتر است.

خاک؛ بنیان ناپیدای حیات و توسعه پایدار

خاک، پایه اصلی تولید غذا، تنظیم چرخه‌های طبیعی، حفظ تنوع زیستی و پایداری زیست‌بوم‌هاست. شکل‌گیری تنها چند سانتی‌متر خاک حاصلخیز، هزاران سال زمان می‌برد؛ اما تخریب یا خروج آن، می‌تواند در مدت کوتاهی رخ دهد. قاچاق خاک با برهم‌زدن این تعادل ظریف، فرآیند‌هایی مانند فرسایش، بیابان‌زایی و کاهش توان تولید کشاورزی را تشدید می‌کند.

از منظر محیط زیست، قاچاق خاک صرفاً جابه‌جایی یک ماده طبیعی نیست، بلکه حذف بخشی از ظرفیت زیستی سرزمین است؛ ظرفیتی که مستقیماً با امنیت غذایی، پایداری سکونت‌گاه‌ها و کیفیت زندگی انسان‌ها گره خورده است.

پیامد‌های زیست‌محیطی قاچاق خاک

خروج نظام‌مند خاک از چرخه طبیعی، پیامد‌هایی زنجیره‌ای به همراه دارد: کاهش حاصلخیزی اراضی، افت تولید محصولات کشاورزی، تشدید وابستگی غذایی، گسترش بیابان‌ها و افزایش مهاجرت‌های زیست‌محیطی. این پیامد‌ها نه‌تنها نسل حاضر، بلکه نسل‌های آینده را نیز با مخاطرات جدی مواجه می‌کند.

در واقع، قاچاق خاک را می‌توان یکی از عوامل پنهان ناامنی محیط‌زیستی دانست؛ ناامنی‌ای که به‌تدریج از حوزه محیط زیست فراتر می‌رود و به بحران‌های اجتماعی و اقتصادی منتهی می‌شود.

واکنش‌های مدیریتی و چالش‌های موجود

تصویب قانون حفاظت از خاک در سال ۱۳۹۸، نشانه‌ای از افزایش توجه به اهمیت این منبع حیاتی بود و خاک را به‌عنوان ارزشی مستقل در سیاست‌گذاری‌های ملی به رسمیت شناخت. با این حال، تمرکز اصلی این قانون بر مدیریت و نظارت اداری است و در عمل، نتوانسته است بازدارندگی مؤثری در برابر قاچاق خاک ایجاد کند.

ضعف نظارت میدانی، گستردگی مناطق آسیب‌پذیر و سودآوری بالای قاچاق خاک، موجب شده است که این پدیده همچنان به‌صورت تدریجی و پنهان ادامه یابد؛ بی‌آنکه حساسیت اجتماعی متناسب با عمق فاجعه زیست‌محیطی آن شکل گیرد.

آینده‌ای که در معرض فرسایش است

قاچاق خاک شاید در نگاه نخست مسئله‌ای حاشیه‌ای به نظر برسد، اما در واقع یکی از جدی‌ترین تهدید‌های خاموش علیه آینده محیط زیست کشور است. هر کامیون خاکی که به‌طور غیرقانونی از سرزمین خارج می‌شود، بخشی از توان تولید غذا، پایداری اکوسیستم‌ها و حق نسل‌های آینده را با خود می‌برد.

حفاظت از خاک، صرفاً یک دغدغه فنی یا اداری نیست؛ بلکه ضرورتی زیست‌محیطی و بین‌نسلی است. بدون خاک سالم، نه کشاورزی پایدار ممکن است و نه امنیت غذایی و زیست‌پذیری سرزمین. قاچاق خاک، اگر امروز جدی گرفته نشود، فردا به بحرانی بدل خواهد شد که جبران آن از توان طبیعت و جامعه فراتر است.

اقدامان سازمان حفاظت محیط زیست برای محافظت از خاک

در سال‌های گذشته، سازمان حفاظت محیط زیست در مقاطع مختلف نسبت به موضوع برداشت و جابه‌جایی غیرمجاز خاک واکنش‌هایی نشان داده و توضیحاتی ارائه کرده است. در برخی موارد، مسئولان این سازمان به برداشت خاک از مناطق حساس زیست‌محیطی، از جمله جزایر جنوبی کشور مانند جزیره هرمز، اشاره کرده و بر ضرورت کنترل و نظارت بر این فعالیت‌ها تأکید داشته‌اند. این اظهارنظر‌ها عمدتاً ناظر بر پیامد‌های زیست‌محیطی برداشت خاک و لزوم صیانت از اکوسیستم‌های آسیب‌پذیر بوده است.

همچنین، در اظهارات برخی مسئولان دفتر آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست، به وجود برداشت و انتقال خاک از مراتع و اراضی کشاورزی، به‌ویژه در برخی استان‌های جنوبی کشور، اشاره شده و اعلام شده است که این فعالیت‌ها در سال‌های گذشته نیز مشاهده شده‌اند.

 در مقابل، در برخی استان‌ها از جمله سیستان و بلوچستان، مدیران استانی سازمان حفاظت محیط زیست گزارش‌های منتشرشده درباره قاچاق خاک را فاقد مستندات رسمی دانسته و اعلام کرده‌اند که مورد مشخص و ثبت‌شده‌ای از قاچاق خاک در سطح استان گزارش نشده است.

در کنار این موارد، مسئولان سازمان حفاظت محیط زیست در مقاطع مختلف به محدودیت‌های نظارتی و اجرایی در شناسایی و برخورد با برداشت‌های غیرمجاز خاک اشاره کرده و بر ضرورت وجود چارچوب‌های قانونی و مقررات شفاف برای مدیریت این حوزه تأکید داشته‌اند. 

تهیه و گردآوری:تحریریه محیط زیست